Bart Vanthuyne - interview over rotscirkelgraven

Moderator: yuti

Bart Vanthuyne - interview over rotscirkelgraven

Berichtdoor Philip Arrhidaeus » Vr Nov 05, 2010 5:33 pm

Vraaggesprek met Bart Vanthuyne over de rotscirkelgraven uit het Oude Rijk in Dayr al-Barsha.

Tijdens uw lezing op de Egyptologendag in Leuven op 23 oktober 2010 had u het over deze rotscirkelgraven. viewtopic.php?f=39&t=2448
Mag ik u vragen hoe en in welke dynastieën deze graven gedateerd zijn?

Bart Vanthuyne: Deze graven zijn voornamelijk gedateerd op basis van keramiek die als grafgiften rond de lijkkist en/of het graf geplaatst werden. Het betreft voornamelijk "Kragenhals" bierkruiken en vroege vormen van meidum schalen. Dit soort bierkruiken komt voor tussen de late 2de Dynastie en begin 4de Dynastie met als hoogtepunt de 3de Dynastie. Andere sites waar rotscirkelgraven ontdekt zijn dateren ook tussen de 2de dynastie en begin 4de Dynastie. In Barsha zijn het de oudste occupatiesporen die tot nu toe ontdekt zijn.

Aan de hand van de foto’s die u op uw lezing toonde, zag ik dat deze graven niet onmiddellijk opvallen in het landschap… hoe zijn die eigenlijk gevonden? En hoe groot zijn de tombes?
Bart Vanthuyne: In oude publicaties werd dit grafveld nooit vermeld. In 2002 werden er tijdens een keramiekprospectie in de woestijnvlakte nabije de noordelijke heuvelflanken van Barsha scherven van de 3de - begin 4de Dynastie verzameld. Bij verder onderzoek werden de rotscirkelgraven ontdekt door Dr. Stan Hendrickx. In 2009 ben ik begonnen met de opgraving van het grafveld. Toen werd ik bijgestaan door Petra Verlinden (MA Archeologie) en drie werkmannen (Jacub, Yosuah en Naseh). Dit seizoen was Quentin Schotte (MA Egyptologie) stagiair en hadden we een groter team lokale werkmannen. Ons doel is te onderzoeken hoe groot het grafveld is, of er verschillende soorten graven zijn, wie er werd begraven en waarin, welke soort van grafgiften er werden meegegeven, en of er clusters van graven zijn? Zodoende wil ik meer te weten te komen over de begrafenisgebruiken en bijkomende sociale informatie van deze gemeenschap.
De meeste graven hebben een diameter van 2-3m, de kleinere ongeveer 1m en de grootste tot nu toe meet 6x4m.

Gaat het hier over een groot aantal graven in één grafveld of zijn er verschillende van elkaar te onderscheiden begraafplaatsen? Waar bevinden ze zich precies?
Bart Vanthuyne: Het grafveld op de noordelijke heuvelflank is ongeveer 1,4km lang en 100-150m breed. Over de ganse lengte en breedte vindt men graven. Je kunt ervan uitgaan dat hier honderden volwassenen en kinderen hun laatste rustplaats hebben gekregen. De graven van volwassenen en kinderen liggen door elkaar en zijn zowel hoog op de heuvel als laag tegen de woestijnvlakte terug te vinden. Wel opvallend is dat de meeste "grote" graven eerder hoog op de heuvel gebouwd zijn.
Daarnaast zijn er ook nog enkele rotscirkelgraven op de zuidelijke heuvelflank. Deze liggen lager dan de rotsgraven uit het latere Oude Rijk.

Afbeelding
Grote scherven van een vat uit een recent vernietigd graf. Het noordelijk grafveld strekt zich uit over de ganse heuvelflank die je kunt zien in de achtergrond.

Staan deze graven in connectie met een gekende gemeenschap?
Bart Vanthuyne: De bijhorende nederzetting is tot op heden onbekend. Wel zullen we proberen om de populatiegrootte van de nederzetting te berekenen op basis van een schatting van het aantal mensen dat in het grafveld zijn begraven.

Is er enige aanwijzing van een bepaalde maatschappelijke klasse van de mensen die in dergelijke graven te ruste gelegd werden?
Bart Vanthuyne: De meeste graven hebben geen grafgiften in tegenstelling tot vroegere periodes waardoor het zeer moeilijk wordt om ze te onderscheiden. Slechts enkele vallen op met een "luxe" voorwerp, zoals een kalkstenen offertafel of een albasten schaal. In twee graven hebben we zeer kleine stukjes koper teruggevonden en dit komt voornamelijk enkel in rijkere graven voor. Doch de architectuur en grootte van die twee graven is net hetzelfde als al de anderen, nl een hoop stenen rond en over de kist of pot van de dode. Door het gebrek aan "luxe" voorwerpen moet men ervan uitgaan dat de mensen van deze gemeenschap tot de armere klassen van de samenleving behoorden.

Dit zijn nog niet de minst behoeden of het grootste gedeelte van de bevolking?
Bart Vanthuyne: Zoals ik al zei, het overgrote deel was arm. Bovendien hebben we ook meerdere graven van zowel jonge als oudere kinderen teruggevonden waardoor we er hoogst waarschijnlijk van uit kunnen gaan dat niemand werd uitgesloten in dit grafveld.

Zijn er in connectie met deze graven ook elitaire tombes te lokaliseren?
Bart Vanthuyne: Het rijkste graf dat we tot nu toe ontdekt hebben was ook een rotscirkelgraf met een standaard afmeting die niet opviel in het landschap. De persoon was begraven in een houten lijkkist en had als grafgiften de enige albasten schaal die we tot nu toe ontdekt hebben, een onafgewerkt albasten cupje, een klein keramische bekertje en enkele minuscule stukjes koper. Voorts hebben we nog scherven van potten rond het graf gevonden. Zoals de meeste andere graven werd deze ook nadien geplunderd. De offertafel was gevonden naast de enige andere houten lijkkist die we tot nu toe ontdekt hebben. Hieruit kan men afleiden dat deze twee individuen waarschijnlijk een vooraanstaande plaats in hun gemeenschap hadden.
Als men dit vergelijkt met andere sites uit deze periode is het zeer duidelijk dat deze gemeenschap onderaan de maatschappelijke lader stond. De koning bouwde zijn piramide. De hoge elite had gigantische mastaba's (vb Saqqara, Beit Khallaf, Elkab). De middenklasse bouwde kleinere mastaba's. Al deze graven werden al naar gelang de sociale klasse rijkelijk gevuld met stenen voorwerpen, keramiek en echte luxe artikelen.

Afbeelding
Het onafgewerkte albasten cupje en het kleine keramische bekertje uit het "rijkste" graf.

Kan iets afgeleid worden van de verhoudingen in bevolkingsaantal van de elite, middenklasse en het minder behoede volk?
Bart Vanthuyne: De meesten waren arm. Er waren er enkele die zich een speciaal gemaakt houten lijkkist of keramische lijkkist konden "veroorloven" maar de productiekost hiervan is ook zeer gering. Je kunt ervan uitgaan dat naast de armen er slechts een zeer beperkt aantal individuen waren die iets waardevols meegekregen in hun graf. Op basis hiervan is het moeilijk verschillende sociale klassen te onderscheiden. Verder onderzoek in de komende jaren moet hieromtrent een beter beeld geven.

Zijn er verschillen in sub- en bovenstructuren van de tombes te onderscheiden?
Bart Vanthuyne: In de Barsha rotscirkelgraven is er geen substructuur. De lijkkist, pot, etc werd op de heuvelflank geplaatst. Eventueel werden er één of enkele potten rond gezet. Daarna werden er grote stenen rond en over de kist, pot, etc gepositioneerd om een mini rotsheuveltje te maken. Opvallend is dat de grotere rotshopen hoog op de heuvelflank terug te vinden zijn maar opnieuw vindt je hier zowel arme als iets rijkere graven onder van zowel volwassenen als kinderen. Buiten hun iets grotere omvang zijn er geen verschillen met de andere graven.

Er zijn verschillen in wat de overledenen te ruste werden gelegd: houten kisten, matten, potten. Heeft dit behalve een mogelijke verwijzing naar een sociale gelaagdheid ook gewoon en enkel iets te maken met het verlangen om het lichaam zo goed mogelijk te beschermen?
Bart Vanthuyne: Uiteraard is het beter om ergens in of onder te liggen om zich te beschermen tegen de natuurelementen. Doorheen de Egyptische geschiedenis probeerde men vanalles uit om het graf en het lichaam beter te beschermen. De manieren waarop ze het in dit grafveld doen maakt deel uit van deze evolutie. De mensen werden begraven in houten lijkkisten, keramische lijkkisten, rieten lijkkisten, in en onder grote keramische vaten, in of onder kruiken en in manden. Elke vorm werd willekeurig door elkaar gebruikt. De eerste drie types werden speciaal voor een begrafenis gemaakt. De andere waren aanvankelijk gebruiksvoorwerpen in de nederzetting die in laatste instantie hergebruikt werden als lijkkist in het grafveld.
Het feit dat de doden niet in een kuil of grafkamer begraven werden maakt deze vorm van begraving uiterst kwetsbaar. Iedereen van slechte wil moet slechts enkele stenen verplaatsen om bij het lichaam te geraken. Dit heeft helaas tot gevolg dat het overgrote deel van de graven reeds in de oudheid geplunderd zijn. Of men nu in een houten kist of onder een pot lag, iedereen kreeg ongewenst bezoek.

Werden er grafgiften ontdekt?
Bart Vanthuyne: Bij graven die iets meekregen vonden we voornamelijk keramiek. Daarnaast hebben we ook enkele kralen, enkele albasten voorwerpen, een offertafel en enkele stukjes koper ontdekt.
Soms werd er een bierkruik of meidum-schaal achter gelaten, of een combinatie van bierkruik en meidum-schaal of broodvorm. Slechts in één graf hebben we eens drie bierkruiken ten noorden en noordoosten van de keramische lijkkist teruggevonden. Interessant hier was dat twee ervan met assen gevuld waren en één met modder.

Afbeelding
Yosuah, Jacub en Naseh die poseren bij het gedeeltelijk blootgelegde graf met keramische lijkkist en de drie bierkruiken.

Lagen de overledenen steeds in eenzelfde houding of oriëntatie?
Bart Vanthuyne: Helaas is het merendeel van de graven zodanig verstoord dat hier niet in detail op geantwoord kan worden. In deze periode zijn de doden in foetushouding begraven en dit hebben we in de minst geplunderde graven ook waargenomen. Qua oriëntatie is deze periode eerder een overgangsperiode. In het noorden (Saqqara en omstreken) ligt men op zijn linkerzijde reeds met het hoofd naar het noorden, aanzicht naar het oosten. In het zuiden ligt men meestal nog op zijn linkerzijde met het hoofd naar het zuiden, aanzicht naar het westen. Als we een oriëntatie kunnen waarnemen is die regelmatig zoals in het noorden van Egypte. Tot op heden hebben we geen enkele dode die met het hoofd naar het zuiden ligt.

Valt uit deze graven (grafgiften en houdingen van de overledenen) iets af te leiden van het funerair geloof van deze mensen?
Bart Vanthuyne: Bij de meeste graven hebben we niks teruggevonden dus kan ik hier niet veel over vertellen. Anderen kiezen tussen een combinatie van bierkruik, broodvorm of meidum-schaal. De laatste vorm wordt in de literatuur ook geassocieerd met melkgebruik. Aan de oppervlakte van een kindgraf hebben we zo'n schaal teruggevonden, welk gezien de associatie toepasselijk is. Daarnaast hebben we ook enkele scherven van grotere voorraadkruiken maar wat daarin zat, als er sowieso al iets in zat, weten we niet.
Het graf met de drie bierkruiken is het enige waar de kruiken nog grotendeels intact waren. Vaak gaat men ervan uit dat de moddervulling symbolisch instaat voor de werkelijke inhoud. Elders heeft men ook assen in bierkruiken teruggevonden. Dit zouden de restanten van een offer kunnen zijn. Al de andere keramiek is helaas niet intact teruggevonden dus is het niet meer te achterhalen of die ook met iets gevuld waren.
De weinige sporen die we hebben wijzen erop dat bij sommige een offerritueel werd uitgevoerd. De gedachte van een offer bestaande uit duizend bierkruiken, broden, etc. werd herleid tot het uiterste minimum.
Voorts moet zo'n begrafenis een collectief gebeuren geweest zijn. Een lege keramische lijkkist weegt al gauw enkele tientallen kilo's. De kwaliteit van constructie verschilt van exemplaar tot exemplaar. Je moet voorzichtig zijn met het vervoer van zulke dingen want voor je het weet breken ze in stukken. We hebben een quasi-intact exemplaar opgegraven dat hoog op de heuvelflank was geplaatst. Bij de afdaling waren er vier personen nodig om dit object, op een brede houten plank, naar beneden te dragen.
Om deze begrafenis te reconstrueren, heb je dus een aantal mensen nodig om de kist te dragen. Een volwassen dode weegt ook nog enkele tientallen kilo's dus het lijkt weinig waarschijnlijk dat die mee in de kist de heuvel wordt opgesjouwd. Bijgevolg zijn er weer een paar mensen nodig om zich met het lichaam bezig te houden. Indien de overledene ook grafgiften meekrijgt heb je een aantal mensen nodig om deze voorwerpen te dragen. Dan rest er nog de vraag of deze mensen zelf de rotsen rond en over de kist plaatsen of dat er nog extra grafbouwers mee liepen in de stoet. Voeg daar nog andere familieleden en eventueel een priester aan toe en je hebt al snel een groot gevolg.
Daarentegen hebben we ook graven ontdekt waar de "ceremonie" zeer beperkt lijkt. Zo hebben we een kind in een voorraadkruik teruggevonden die tussen enkele stenen werd geplaatst. Dit kan snel en onopvallend gebeuren.

Afbeelding
Quentin Schotte en ploeg tijdens noodopgraving in het noordelijk uiteinde van het grafveld. De resten van de keramische lijkkist in de voorgrond komen uit het graf in de linker onderhoek.

Zijn er verschillen uit te maken met funeraire gebruiken in meer elitaire tombes uit dezelfde periode?
Bart Vanthuyne: De elite bouwde mastaba's van zeer verschillende grootte. Deze beschikten over offerniches welke de focus waren van rituelen. Dit zullen we niet aantreffen in Barsha.

Kan er ook iets afgeleid worden over de geloofsovertuiging in het algemeen van deze groep mensen in de rotscirkelgraven?
Bart Vanthuyne: In het grafveld werd blijkbaar niemand uitgesloten. De oriëntatie van de doden volgt de gewoontes die bekend zijn in het noorden van Egypte. Bij een gebrek aan inscripties, figurines of afbeeldingen kan ik momenteel niets anders zeggen.

Blijven rotscirkelgraven, deze manier van begraven, gebruikelijk gedurende de hele faraonische geschiedenis?
Bart Vanthuyne: Nee, deze methode werd voornamelijk in de vroegdynastische - begin Oude Rijk gebruikt. In Barsha hebben we dit jaar ontdekt dat ook nog in de 6de dynastie rotsheuvels bovenop schacht- en kuilgraven gebouwd werden. Pas in de Late Tijd in Abusir en in de Romeinse periode in Hierakonpolis zijn weer enkele voorbeelden bekend.

Waar zijn nog dergelijke rotscirkelgraven gevonden? Gaat het ook over grote begraafplaatsen?
Bart Vanthuyne: Van zuid naar noord zijn er nog gevonden in de regio rond Shatt er-Rigal, Elkab, Naga ed-Deir, Nuwayrat en Abu Rouash. In Barsha, Nuwayrat en Elkab liggen zowel de graven als de rotsheuvels aan de oppervlakte. In de andere sites werden de doden begraven in kuilen waarrond en over stenen werden geplaatst om vervolgens afgedekt te worden door een hoopje stenen.
Buiten een korte beschrijving is er niets geweten van de graven rond shatt er-Rigal. Het grafveld in Nuwayrat werd ontdekt en gedeeltelijk opgegraven door Garstang in het begin van vorige eeuw. Buiten een zeer korte beschrijving, heeft hij er niets anders over gepubliceerd. Gelukkig ligt Nuwayrat maar een kleine dertig kilometer ten noorden van Barsha. De Barsha-missie heeft zodoende de site meerdere malen kunnen bezoeken. Een kort artikel over Nuwayrat zal binnenkort verschijnen. Dit grafveld is iets kleiner dan dat van Barsha maar ook hier werden honderden mensen begraven.
In Elkab werden drie rotscirkelconcentraties onderzocht waarin 41 graven werden ontdekt waarvan het merendeel kindgraven waren. In Abu Rouash gaat het slechts over enkele voorbeelden. In Naga ed-Deir werden 385 graven blootgelegd uit de 3de-4de dynastie maar dit betreft een mengeling van diverse types van graven.

Afbeelding
Petra Verlinden die een volwassen vrouw in mand opgraaft.

Heb ik het juist voor dat er verschillende methodes bij een potgraf toegepast werden? Bijvoorbeeld de overledene in een aardewerken pot – met al of niet een omgekeerde tweede pot als deksel – of gewoon een omgekeerde pot geplaatst boven de overledene. Is hierbij een regionaal onderscheid of een evolutie te herkennen?
Bart Vanthuyne: De dode kan in of onder een pot liggen. Er zijn gevallen bekend waar er een tweede pot als deksel is gebruikt. Dit hebben we tot nu toe niet in Barsha ontdekt. Het probleem met pot burials is dat er bijna altijd geen grafgiften naast lagen. Vroegere opgravers maakten daardoor slechts summiere vermeldingen van dit soort begraving om dan te verhuizen naar "meer productieve" zones.

Gaat het dan over min of meer identieke potten of verschillende types? Werden deze speciaal voor dit doel gemaakt of valt dat niet uit te maken?
Bart Vanthuyne: De meeste pot burials maakten gebruik van standaard keramische vaten die reeds in de nederzetting gebruikt werden bij brood- of bierproductie.

Hoe moet het verder met het onderzoek van dit grafveld?
Bart Vanthuyne: In 2009 hebben we een twintigtal graven in het zuidelijke deel van het grafveld opgegraven. Dit jaar hebben we door omstandigheden maar een kleine twee weken in het rotscirkelgrafveld kunnen werken. Bij een noodopgraving hebben we 34 graven onderzocht in het noordelijk uiteinde van het terrein. Het is onmogelijk om een grafveld dat 1,4 km lang is helemaal op te graven. Volgend seizoen is het de bedoeling om een stuk in het midden van het grafveld te onderzoeken. We zullen een vlak uitzetten en elk graf die zich in dit gebied bevindt zal bestudeerd worden. Later zullen we ook enkele rotscirkelgraven op de zuidelijke heuvelflank opgraven om te zien of dit ook 3de dynastie graven zijn.
Voorts zal Véronique De Laet (Centre for Archaeological Sciences) door bewerking van satellietbeelden een schatting maken van het minimum aantal rotscirkelgraven in Barsha.

Hartelijke dank voor deze antwoorden.
Wij kijken uit naar de resultaten van verder onderzoek.
Heel veel succes gewenst voor u en het gehele Dayr al-Barsha team !
Gebruikers-avatar
Philip Arrhidaeus
Site Admin
 
Berichten: 6386
Geregistreerd: Do Mrt 23, 2006 3:16 pm
Woonplaats: Vlaanderen

Terug naar Egyptologen en archeologen

Wie is er online?

Gebruikers in dit forum: Geen geregistreerde gebruikers en 2 gasten

cron