Stan Hendrickx - interview over Nag el-Hamdulab

Moderator: yuti

Stan Hendrickx - interview over Nag el-Hamdulab

Berichtdoor Philip Arrhidaeus » Wo Dec 07, 2011 4:21 pm

Blij dat ik enkele vragen mocht stellen aan Dr. Stan Hendrickx over de predynastische scènes bij Nag el-Hamdulab, waaronder eerste voorstellingen van de koninklijke macht.
Zie persmededeling: viewtopic.php?f=5&t=2631


De rotskunstsites te Nag el-Hamdulab kwamen recent in de belangstelling. Wat is het verhaal van hun ontdekking?
Stan Hendrickx:
Op een congres in Napels in 2008 kwam ik in contact met de Egyptische egyptoloog Nabel Swelim. Hij bezorgde mij nadien een foto van een rotskunstscène waarvan hij enkel wist te zeggen dat hij ze geruime tijd tevoren had gekregen van Labib Habachi (1906-1984). De foto interesseerde mij geweldig want het was niet moeilijk om een sterke gelijkenis te zien met een register op het palet van Narmer. Nabil Swelim wist dat de foto genomen was te Gharb Aswan. Dat leek mij niet onlogisch want Labib Habachi was gedurende vele jaren hoofdinspecteur te Aswan. Maar de afbeelding was mij volslagen onbekend. Toen ik de foto naar enkele mensen stuurde die in de omgeving van Aswan werken bleek ik niet de enige te zijn die de scène nooit gezien had. Niemand leek dit te kennen tot John C. Darnell (Yale University) een verwijzing opduikelde naar een boek van het einde van de 19de eeuw (de Morgan, J., U. Bouriant, G. Le¬gran, G. Jéquier, and A. Barsanti, 1894. Catalogue des monuments et inscriptions de l’Égypte antique. Première série. Haute Égypte. Tome premier. De la frontière de Nubie à Kom Ombo. Vienne). Hierin is een schets opgenomen die door A.H. Sayce gemaakt werd en de scène voorstelt die op de foto voorkomt. In de begeleidende tekst wordt de site inderdaad op de westelijke oever gesitueerd, ongeveer 6 km ten noorden van Aswan. Dit deel van het verhaal werd reeds snel gepubliceerd (HENDRICKX, S.; SWELIM, N.; RAFFAELE, F.; EYCKERMAN, M. & FRIEDMAN, R.F., A lost Late Predynastic - Early Dynastic royal scene from Gharb Aswan. Archéo-Nil, 19 (2009): 169-178).
Toen dit artikel gepubliceerd werd had ik nog geen flauw idee van de werkelijke omvang van de scènes te Nag el-Hamdulab. Ik had de naam Nag el-Hamdulab zelfs nog nooit gehoord. Het toeval wilde echter dat Gharb Aswan in de concessie van Maria Carmela Gatto (Yale University) valt en dat ik reeds met haar had samengewerkt. Maria heeft in het najaar van 2008 gedurende twee dagen Gharb Aswan systematisch afgelopen en uiteindelijk de site gevonden. Voor het zover was had ze trouwens al drie andere sites gevonden waarvan snel duidelijk werd dat ze bij hetzelfde geheel horen. Hierop werd een tweede artikel geschreven, om de herontdekking aan te kondigen (HENDRICKX, S. & GATTO, M.C., A rediscovered Late Predynastic – Early Dynastic royal scene from Gharb Aswan. Sahara, 20 (2009): 147-150).
Het dichtstbijzijnde dorp heet Nag el-Hamdulab en onder deze naam werd het bestaan van de sites bekend gemaakt.
Helaas werden meerdere scènes gedurende de laatste decennia zwaar beschadigd. Dit maakt het belang van de oude foto van Labib Habachi des te groter. In december 2009 had ik de gelegenheid om het archief van Labib Habachi te zien dat in het Chicago House te Luxor bewaard wordt. Tot mijn grote tevredenheid vond ik er meerdere foto’s van de beschadigde scènes en zelfs van enkele scènes die intussen volledig verdwenen zijn. Alles samen bestaat het Nag el-Hamdulab rotskunst complex uit zeven sites waarvan de meeste meerdere scènes bevatten. Dit is met voorsprong het belangrijkste iconografische geheel voor de periode die juist voorafgaat aan de 1ste dynastie.
Intussen werd de registratie van de rotskunstscènes nagenoeg volledig afgerond. Dit gebeurde in de context van het Aswan - Kom Ombo Archaeological Project geleid door Maria Gatto (Yale University) en Antonio Curci (University of Bologna). Van Belgische zijde nam ik zelf deel, evenals Hannah Joris (Provinciale Hogeschool Limburg, MAD-faculty) en Daniël Libens (Hogeschool Gent, KASK). Merel Eyckerman (Provinciale Hogeschool Limburg, MAD-faculty) zorgde voor het inkten van de tekeningen en de reconstructie aan de hand van de Habachi foto’s. Prof. Morgan De Dapper (Universiteit Gent) ondernam geomorfologisch onderzoek dat toestaat om de oorspronkelijke landschapscontext te reconstrueren.

Afbeelding

Nag el-Hamdulab is een belangrijke bron om de vorming van de Egyptische staat te begrijpen. Kunnen deze scènes met enige precisie gedateerd worden?
Stan Hendrickx:
De rotskunstsites van Nag el-Hamdulab vormen inderdaad een belangrijke informatiebron voor de staatsvorming in Egypte. De scènes kunnen vrij exact gedateerd worden, in wat meestal “dynastie 0” genoemd wordt. Het belangrijkste argument is de vergelijking met het Narmer palet en de knotshoofden van “Schorpioen” en Narmer. Hierop vinden we telkens de koning in gezelschap van standaarddragers en waaierdragers (de laatste niet op het Narmer palet). Te Nag el-Hamdulab en op de “Schorpioen” knots gaat het telkens om twee standaarddragers, op de Narmer monumenten zijn het er vier geworden. In de Nag el-Hamdulab scènes wordt de koning slechts door één waaierdrager vergezeld, op de “Schorpioen” en Narmer monumenten door twee. Belangrijk is ook de aanwezigheid van een hond tussen de koning en de standaarddragers te Nag el-Hamdulab. Dit kan in verband gebracht worden met de hond als elite symbool gedurende de Predynastische periode. Op de documenten van “Schorpioen” en Narmer is er geen spoor meer van een hond. Tenslotte verschuift de witte kroon van de koning geleidelijk van een verticale naar een schuinere positie.
Het tijdsverschil met “Schorpioen” en Narmer is vermoedelijk klein geweest en zal maximaal enkele generaties beslagen hebben. Aangezien “Schorpioen” vermoedelijk geen koningsnaam is mag een datering juist voor Narmer verondersteld worden.

Is dit ontegensprekelijk de oudste gevonden afbeelding van een leider met de Witte Kroon?
Stan Hendrickx:
De zogenaamde “Qustul Incense Burner”, nu in het Oriental Institute Museum te Chicago (OIM E24069) wordt vaak vermeld als oudste document voor de witte kroon. De datering van dit object is weliswaar problematisch maar de kans is reëel dat het voor Nag el-Hamdulab moet gedateerd worden. Daarnaast vindt men in de literatuur regelmatig verwijzingen naar het versierde handvat van een mes dat in het Metropolitan te New York bewaard wordt (inv. 26.241.1). Het object is echter zwaar beschadigd en op de meest recente reconstructietekening is geen kroon meer te bespeuren. Tenslotte is er een rotstekening in de Wadi Qash (Winkler 1938: pl. XIII.2) die vaak als een witte kroon wordt gezien maar dit is hoogst twijfelachtig omdat Winkler een barst in de rots mee ingekleurd heeft als onderdeel van de tekening.
Nag el-Hamdulab is misschien niet het aller-oudste voorbeeld, maar het is zeker de eerste keer dat we de voorstelling van een koning met een witte kroon hebben in minstens drie verschillende scènes.

Zijn er schrifttekens gevonden?
Stan Hendrickx:
Bij de belangrijkste scène hoort een woord dat uit vier tekens bestaat. De interpretatie ervan is moeilijk. Volgens John Darnell (Yale University) verwijst de tekst naar het “Volgen van Horus” in combinatie met een toponiem dat helaas niet kan geïdentificeerd worden.

Afbeelding

Zijn er duidelijk meer en minder belangrijke scènes? Heeft alles een connectie met een heerser?
Stan Hendrickx:
De afmetingen van de scènes kunnen verschillen. De belangrijkste (grootste) scène is die waarvan de koning met standaarddragers - waarmee de herontdekking begon - een onderdeel is. Verspreid over de verschillende sites komen diverse onderwerpen aan bod. Boten (bootprocessies) vormen een belangrijk bindend element. Verder zijn er verwijzingen naar militaire dominantie, jacht, het offeren van (wilde ?) dieren en festiviteiten.
De koning is zeker het centrum van alles, wat ondermeer blijkt dat hij in minstens drie scènes afgebeeld was. Het is zeker de eerste keer dat koninklijke autoriteit zo duidelijk aan bod komt in Egypte (en bij uitbreiding dus in de wereldgeschiedenis).

Zijn de scènes willekeurig of werden hier één of meerdere belangrijke gebeurtenissen vereeuwigd? Zoals de streepjes bij de afgebeelde boten?
Stan Hendrickx:
De scènes zijn zeker niet willekeurig zoals blijkt uit de juist besproken samenhang van de onderwerpen. Bij de belangrijkste scène is afzonderlijk een kleine boot getekend met daarbij een 50-tal verticale streepjes. Dit zou kunnen wijzen op het tellen van boten. Indien meer dan 5000 jaar geleden een optocht met meer dan 50 boten georganiseerd werd zal dat zeker veel indruk gemaakt hebben.

Afbeelding

Hadden de scènes een politieke bedoeling, naar een elite of naar het volk toe?
Stan Hendrickx:
De meeste scènes waren zeker bedoeld om gezien te worden. Toen ze pas aangebracht waren zal het verschil tussen de kleur van de weggekapte rots zeker sterk gecontrasteerd hebben met de gepatineerde rots erom heen. De tekeningen waren zeker goed zichtbaar. Het is zelfs best denkbaar dat ze oorspronkelijk gekleurd waren maar dat is enkel een veronderstelling.
Het lijkt er dus op dat de tekeningen op een breed publiek gericht waren.

Waarom werd precies die locatie gebruikt om de rotsscènes aan te brengen?
Stan Hendrickx:
De rotsen te Nag el-Hamdulab zijn eigenlijk niet erg goed om rotstekeningen op aan te brengen. De rotsen zijn sterk verweerd en belangrijke delen ervan zijn bedekt met puin. In de wijde omgeving zijn zeker geschiktere plaatsen te vinden.
De uitgestrekte vlakte voor de rotsen biedt de mogelijkheid om veel mensen samen te brengen. Daarnaast liggen de tekeningen op de weg die men logischerwijze vanuit het noorden naar Elephantine moest volgen. Dit bevestigt de reeds gemaakte veronderstelling dat de voorstellingen voor het geheel van de bevolking bedoeld waren.

Afbeelding

Werd archeologisch onderzoek verricht naar sporen van bewoning in de omgeving? Met welke bewoning worden de scènes geassocieerd?
Stan Hendrickx:
In de onmiddellijke omgeving zijn geen sporen van bewoning en die zijn ook niet te verwachten. Maar survey en geologische boringen door Morgan De Dapper (UGent) en Ilka Klose (DAIK) hebben het bestaan van predynastische nederzettingen in de alluviale vlakte aangetoond. En vanzelfsprekend is Elephantine vlakbij, waar doorlopende bewoning vanaf de predynastische periode kan aangetoond worden.

Afbeeldingen te Nag el-Hamdulab werden – wellicht opzettelijk – beschadigd. Worden deze rotsscènes nu beschermd, onder meer tegen vandalisme?
Stan Hendrickx:
Er is een bewaker voor het hele gebied op de westelijke oever ten zuiden van Aswan, maar die kan in de praktijk niet veel doen. Rotskunst is moeilijk te beschermen. Er zijn enorm veel tekeningen en men kan moeilijk overal een bewaker bij zetten. In de praktijk is de bescherming van dergelijke sites onmogelijk. De vernielingen gaan trouwens nog altijd verder. Tussen het voorjaar en het najaar van 2010 werd vlakbij het belangrijkste site de afbeelding van een giraffe gedeeltelijk verwoest. Deze rotstekening is ouder dan de scènes waarover het hier gaat maar dergelijke beschadigingen zijn vanzelfsprekend bijzonder jammer.

Afbeelding

Wellicht is het niet makkelijk dergelijke rotsscènes te vinden – of zelfs terug te vinden. Mogen we nog hopen op meerdere sites met dergelijke vroege afbeeldingen?
Stan Hendrickx:
Het kan natuurlijk altijd maar ik verwacht toch niet dat gelijkaardige vondsten nog vaak zullen opduiken. De laatste jaren werd veel survey ondernomen en alhoewel dit belangrijke resultaten heeft opgeleverd werd toch niets van vergelijkbare omvang aangetroffen. Dirk Huyge heeft in de omgeving van el-Hosh wel een koningsvoorstelling aangetroffen die zeer sterk gelijkt op die van Nag el-Hamdulab. Maar het betreft één enkele scène.
En we mogen niet vergeten dat het “slechts” om een herontdekking gaat aangezien de hoofdscène reeds op het einde van de 19de eeuw gezien werd door Sayce en de meeste sites door Labib Habachi bezocht werden. Van de zeven gekende sites zijn er eigenlijk maar twee werkelijk nieuwe ontdekkingen. Het eigenaardige is in feite niet de ontdekking maar het feit dat het zolang duurde vooraleer een grondig onderzoek opgestart werd.

Is het onderzoek afgerond, en wat zijn (voorlopige?) publicaties over Nag el-Hamdulab?
Stan Hendrickx:
Het onderzoek ter plaatse is nagenoeg afgerond. In het voorjaar zullen de laatste details van de tekening gecontroleerd en aangevuld worden.
Naast de reeds aangehaalde korte artikelen (zie http://mad-fac.academia.edu/StanHendrickx) is momenteel een artikel over de datering in druk:
HENDRICKX, S.; DARNELL, J.C.; GATTO, M.C & EYCKERMAN, M., Iconographic and palaeographic elements dating a Dynasty 0 rock art site at Nag el-Hamdulab (Aswan, Egypt) [in:] The signs of which times ? Chronological and palaeoenvironmental issues in the rock art of Northern Africa. Brussels.
Een artikel met een volledig overzicht van de verschillende sites werd ingediend voor publicatie in Antiquity maar het is nog niet zeker dat het ook aanvaard zal worden.
HENDRICKX, S.; DARNELL, J.C. & GATTO, M.C., The earliest representations of royal power in Egypt: The rock drawings of Nag el-Hamdulab (Aswan).

Bedankt voor de gegevens en uw inzichten over deze uiterst boeiende periode van het oude Egypte. Veel succes met uw werk!
Gebruikers-avatar
Philip Arrhidaeus
Site Admin
 
Berichten: 6379
Geregistreerd: Do Mrt 23, 2006 3:16 pm
Woonplaats: Vlaanderen

Re: Stan Hendrickx - interview over Nag el-Hamdulab

Berichtdoor Taa Seqenenre » Do Dec 08, 2011 5:43 pm

Als ik het allemaal goed begrijp toont de eerste en de laatste foto precies hetzelfde? Dat mocht meer benadrukt worden in het interview, Philip. Anders allemaal zeer interessant, ik heb het andere interview met Dr. Hendrickx ook nog eens gelezen, en nu op zoek naar de lectuur die vermeld wordt.
Gebruikers-avatar
Taa Seqenenre
 
Berichten: 203
Geregistreerd: Ma Apr 10, 2006 4:55 pm

Re: Stan Hendrickx - interview over Nag el-Hamdulab

Berichtdoor yuti » Ma Dec 03, 2012 3:13 pm

http://www.hbvl.be/nieuws/wetenschap/ai ... hrift.aspx

Hasseltse ontdekking van Egyptische rotsgraveringen opgenomen in prestigieus Brits tijdschrift Antiquity
(Belang van Limburg)
Gebruikers-avatar
yuti
 
Berichten: 1004
Geregistreerd: Do Jul 27, 2006 9:11 pm

Re: Stan Hendrickx - interview over Nag el-Hamdulab

Berichtdoor dua nefer anpu » Vr Dec 07, 2012 9:45 pm

is er kans dat die afbeeldingen in de tijd van Narmer zijn gemaakt of in de prehistorie?
Gebruikers-avatar
dua nefer anpu
 
Berichten: 167
Geregistreerd: Di Okt 30, 2012 4:00 pm

Re: Stan Hendrickx - interview over Nag el-Hamdulab

Berichtdoor Philip Arrhidaeus » Za Dec 08, 2012 12:00 am

dua nefer anpu schreef:is er kans dat die afbeeldingen in de tijd van Narmer zijn gemaakt of in de prehistorie?

De scène met de heerser dateert voor Narmer, zoals Stan Hendrickx hierboven aangeeft.
Narmer is de 1ste Dynastie. Dit is de 0de dynastie, zo genoemd omdat ze de eerste voorafgaat. Laat Predynastisch dus.
Gebruikers-avatar
Philip Arrhidaeus
Site Admin
 
Berichten: 6379
Geregistreerd: Do Mrt 23, 2006 3:16 pm
Woonplaats: Vlaanderen


Terug naar Egyptologen en archeologen

Wie is er online?

Gebruikers in dit forum: Geen geregistreerde gebruikers en 1 gast

cron